ĐNA - Ngày 16/10/2026, Hội nghị thượng đỉnh Liên minh châu Âu (EU) bước sang ngày làm việc thứ hai trong bối cảnh những bất đồng giữa Mỹ và Ukraine liên quan đến các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng của Nga đang phủ bóng lên quan hệ giữa các đồng minh phương Tây. Tranh cãi về chiến lược quân sự của Kiev không chỉ đặt ra câu hỏi về mức độ phối hợp giữa Washington và Ukraine, mà còn khiến các nước châu Âu đứng trước bài toán ngoại giao ngày càng phức tạp: vừa duy trì cam kết hỗ trợ Ukraine, vừa tránh làm gia tăng bất đồng với Mỹ, đối tác giữ vai trò then chốt trong cấu trúc an ninh xuyên Đại Tây Dương.
EU trước sức ép kép từ Ukraine và Hoa Kỳ
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã có mặt tại hội nghị thượng đỉnh cùng các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU), mang theo hàng loạt đề nghị hỗ trợ cấp bách, từ tăng cường năng lực phòng không, bảo vệ hạ tầng năng lượng trước mùa đông, đến bảo đảm nguồn tài chính cho năm 2027. Tuy nhiên, những yêu cầu của Kiev được đặt lên bàn nghị sự vào thời điểm không mấy thuận lợi đối với châu Âu. Ngân sách của nhiều quốc gia thành viên đang chịu sức ép, giá năng lượng trở thành vấn đề nhạy cảm, trong khi những khác biệt về chính sách giữa EU và Mỹ ngày càng bộc lộ rõ. Bài toán đặt ra với Brussels lúc này không chỉ là tiếp tục hỗ trợ Ukraine bao nhiêu, mà còn là lấy nguồn lực từ đâu và làm thế nào để duy trì sự thống nhất giữa các đồng minh.
Những căng thẳng càng trở nên đáng chú ý sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu Ukraine chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu của Nga, với lập luận rằng những hoạt động này đang góp phần đẩy giá nhiên liệu tăng cao. Tuy nhiên, Kiev không chấp nhận yêu cầu trên và ngày 15/10 đã nối lại các cuộc tấn công vào cơ sở lọc dầu của Nga. Động thái này cho thấy sự khác biệt ngày càng rõ giữa ưu tiên quân sự của Ukraine và những tính toán về kinh tế, năng lượng của Washington. Trong khi Kiev coi việc gây sức ép lên hạ tầng năng lượng Nga là một phần trong chiến lược quân sự, Mỹ lại đặt trọng tâm vào nguy cơ bất ổn nguồn cung và biến động giá nhiên liệu.
Bất đồng tiếp tục bị đẩy lên một nấc mới sau thỏa thuận giữa Mỹ và Nga liên quan đến nguồn cung dầu diesel, trong khi EU vẫn duy trì các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Moskva. Những động thái trái chiều đang đặt ra câu hỏi về mức độ thống nhất trong chính sách gây sức ép lên Nga của các đồng minh phương Tây. Với châu Âu, đây không đơn thuần là câu chuyện về năng lượng, mà còn là phép thử đối với khả năng duy trì một lập trường chung trong bối cảnh lợi ích kinh tế và những ưu tiên chiến lược ngày càng khó dung hòa.
Trong bối cảnh đó, có ba vấn đề then chốt mà EU và Ukraine cần tìm kiếm tiếng nói chung tại hội nghị lần này:
Trước hết là yêu cầu tăng cường năng lực phòng không cho Ukraine. Khi mùa đông đang đến gần, nguy cơ các cuộc tấn công nhằm vào hệ thống điện và các cơ sở năng lượng tiếp tục gia tăng, đặt Kiev trước sức ép phải củng cố khả năng phòng thủ. Ukraine đặc biệt cần thêm tên lửa đánh chặn và các hệ thống phòng không để bảo vệ những công trình hạ tầng thiết yếu. Tuy nhiên, nhu cầu ngày càng lớn về khí tài quân sự cũng đang tạo thêm áp lực lên năng lực sản xuất, kho dự trữ và khả năng viện trợ của các nước châu Âu.
Vấn đề thứ hai là bài toán tự chủ chiến lược của châu Âu. Những khác biệt ngày càng rõ với Washington đang thúc đẩy EU đẩy nhanh việc phát triển các giải pháp công nghệ và quốc phòng riêng, từng bước giảm sự phụ thuộc vào một số hệ thống phòng thủ và dịch vụ thông tin vệ tinh của Mỹ. Tuy nhiên, từ chủ trương tăng cường tự chủ đến việc xây dựng được năng lực thay thế thực sự là một khoảng cách lớn, đòi hỏi nguồn vốn, công nghệ và thời gian. Đây cũng là thách thức đối với châu Âu khi vừa muốn củng cố năng lực quốc phòng độc lập, vừa không thể tách rời vai trò an ninh của Mỹ.
Khó khăn cuối và lớn nhất vẫn nằm ở nguồn tài chính. Ukraine ước tính sẽ thiếu khoảng 78 tỷ USD trong năm 2027, một con số đặt ra sức ép không nhỏ đối với các nhà tài trợ. EU đang cân nhắc nhiều phương án huy động nguồn lực, trong đó có khả năng sử dụng tài sản nhà nước Nga đang bị phong tỏa tại châu Âu. Tuy nhiên, đây vẫn là vấn đề phức tạp, liên quan đến những ràng buộc pháp lý, tài chính và sự đồng thuận giữa các quốc gia thành viên. Việc nhất trí về mục tiêu hỗ trợ Ukraine vì thế chưa đồng nghĩa với việc EU đã tìm được nguồn tiền, thống nhất cơ chế phân bổ và xác định được lộ trình triển khai.
Đằng sau những cuộc thảo luận tại Brussels là hàng loạt lợi ích đang đan xen, thậm chí mâu thuẫn. Một mặt, nhiều nước thành viên muốn duy trì sức ép kinh tế đối với Nga, đồng thời bảo đảm Ukraine không bị suy giảm năng lực phòng thủ. Mặt khác, EU vẫn phải giữ quan hệ hợp tác an ninh với Mỹ, trong khi đối mặt với yêu cầu cấp thiết là kiềm chế chi phí năng lượng, bảo vệ sức cạnh tranh của doanh nghiệp và giảm gánh nặng đối với người dân.
Chính sách năng lượng đang trở thành một trong những điểm nhạy cảm nhất của bài toán này. Việc bổ sung dầu diesel Nga ra thị trường có thể góp phần hạ nhiệt sức ép nguồn cung trong ngắn hạn, nhưng đồng thời làm dấy lên những tranh luận về tính nhất quán và hiệu quả của các biện pháp trừng phạt. Trong khi đó, các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở lọc dầu và hạ tầng năng lượng tiếp tục làm gia tăng nguy cơ gián đoạn sản xuất, vận chuyển nhiên liệu, khiến thị trường đứng trước những biến động khó lường.
Như vậy, EU đang đứng trước một thế cân bằng ngày càng mong manh: tiếp tục hỗ trợ Ukraine nhưng không để gánh nặng tài chính vượt quá khả năng của các nước thành viên; duy trì sức ép đối với Nga nhưng phải kiểm soát tác động ngược lên nền kinh tế châu Âu; đồng thời xử lý những khác biệt với Washington mà không làm suy yếu quan hệ đồng minh xuyên Đại Tây Dương.
Trước khi bước vào các phiên họp, nhiều nhà lãnh đạo châu Âu tiếp tục khẳng định cam kết sát cánh cùng Ukraine. Tuy nhiên, những tuyên bố chính trị vẫn chưa thể khỏa lấp các khác biệt về nguồn lực, cách thức hỗ trợ và chính sách năng lượng. Phép thử thực sự của hội nghị lần này không chỉ nằm ở việc EU có thể đạt được đồng thuận đến đâu, mà còn ở khả năng biến những cam kết trên bàn đàm phán thành các quyết định cụ thể về tài chính, quốc phòng và năng lượng. Trong bối cảnh bất đồng giữa các đồng minh ngày càng bộc lộ, khoảng cách từ tuyên bố đến hành động sẽ là thước đo quan trọng đối với năng lực ứng phó và sự đoàn kết của châu Âu.
Thế Nguyễn