ĐNA - Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc không gian truyền thông số, đồng thời đặt ra những thách thức mới đối với công tác nắm bắt, định hướng dư luận xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Trong bối cảnh ranh giới giữa dư luận thực và dư luận bị thao túng ngày càng khó phân định, việc nhận diện bản chất, làm rõ cơ chế hình thành, bóc tách các kịch bản “ngụy dư luận” do AI tạo ra, từ đó đề xuất giải pháp ứng phó hiệu quả trở thành yêu cầu cấp thiết trên mặt trận tư tưởng hiện nay.
Thành trì tư tưởng trước “làn sóng” công nghệ số
Hơn 90 năm lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, coi đây là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động. Thực tiễn cách mạng và công cuộc đổi mới tiếp tục khẳng định vai trò của nền tảng tư tưởng ấy đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc (2, 2020, t.1, tr.98).
Tinh thần đó tiếp tục được nhấn mạnh trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng: “Tiếp tục kiên định quan điểm chỉ đạo mang tính nguyên tắc về sự lãnh đạo của Đảng, chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối đổi mới, không ngừng bổ sung, hoàn thiện phù hợp với thực tiễn” (1, 2026, t.1, tr.26). Yêu cầu kiên định gắn với đổi mới, phát triển sáng tạo đặt ra nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ trên phương diện lý luận mà còn trong thực tiễn đời sống chính trị, xã hội, nhất là trước những biến đổi nhanh chóng của môi trường truyền thông số.
Theo tinh thần Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị khóa XII, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng gắn liền với đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Đây là nhiệm vụ vừa có tính nguyên tắc, vừa đòi hỏi khả năng nhận diện, phân tích và xử lý những vấn đề tư tưởng nảy sinh từ thực tiễn. Trong không gian số, nơi thông tin được sản xuất, lan truyền và tiếp nhận với tốc độ lớn, hiệu quả của công tác này ngày càng phụ thuộc vào năng lực nắm bắt, phân tích và định hướng dư luận xã hội trên cơ sở thông tin chính xác, luận cứ khoa học và thực tiễn thuyết phục.
Xét từ góc độ xã hội học, dư luận xã hội phản ánh nhận thức, thái độ và sự đánh giá của các nhóm xã hội đối với những vấn đề có liên quan đến lợi ích và đời sống cộng đồng. Trong công tác tư tưởng, dư luận xã hội có hai vai trò cơ bản: một mặt, là kênh thông tin giúp Đảng và Nhà nước nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, nhận diện những vấn đề phát sinh để kịp thời điều chỉnh chủ trương, chính sách; mặt khác, là môi trường hình thành, trao đổi và lan tỏa nhận thức xã hội, góp phần tạo sự đồng thuận trên cơ sở đối thoại, giải thích và thuyết phục.
Tuy nhiên, sự phát triển của nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc quá trình hình thành, biểu đạt và lan truyền dư luận. Thuật toán phân phối nội dung, các tài khoản tự động và công nghệ tạo sinh có thể khuếch đại thông tin, tạo ra những biểu hiện đồng thuận hoặc phản đối không phản ánh đầy đủ ý kiến thực tế của cộng đồng. Điều này khiến việc phân biệt dư luận tự phát với dư luận được tổ chức, dẫn dắt hoặc thao túng trở nên phức tạp hơn, đồng thời đặt ra nguy cơ nhận định sai lệch về trạng thái tâm lý và nhận thức xã hội.
Trong bối cảnh đó, nghiên cứu dư luận xã hội không thể dừng ở việc ghi nhận các luồng ý kiến, mà cần đi sâu phân tích nguồn phát tán, cơ chế lan truyền, mức độ đại diện và những tác động của thuật toán đối với nhận thức công chúng. Đặc biệt, phải phân biệt những ý kiến phản biện, kiến nghị chính đáng của Nhân dân với thông tin giả mạo, xuyên tạc hoặc các hoạt động thao túng có chủ đích; tránh đồng nhất sự khác biệt quan điểm với hành vi chống phá.
Nhận diện đúng bản chất dư luận, chủ động phát hiện các biểu hiện “ngụy dư luận” và giải quyết kịp thời những vấn đề thực tiễn làm phát sinh bức xúc xã hội là yêu cầu quan trọng để nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng. Qua đó, củng cố niềm tin của Nhân dân, tăng cường đồng thuận xã hội và góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số.
“Ảo mộng” thao túng tâm lý từ công nghệ AI
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh (Generative AI), đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin trên không gian số. Thông qua khả năng tự động hóa nội dung, cá nhân hóa thông điệp và tối ưu hóa phân phối bằng thuật toán, AI không chỉ nâng cao hiệu suất truyền thông mà còn tác động ngày càng sâu đến cách công chúng tiếp cận, lựa chọn và đánh giá thông tin. Tuy nhiên, chính những ưu thế công nghệ ấy cũng có thể bị lợi dụng để sản xuất thông tin sai lệch, giả mạo nội dung và thao túng nhận thức xã hội trên quy mô lớn.
Đáng chú ý, sự tác động của AI đối với dư luận xã hội không chỉ nằm ở tốc độ lan truyền thông tin mà còn ở khả năng định hình môi trường tiếp nhận thông tin. Các thuật toán đề xuất nội dung có thể liên tục ưu tiên những thông điệp phù hợp với sở thích, định kiến hoặc cảm xúc sẵn có của người dùng, góp phần hình thành “bong bóng thông tin” (filter bubble) và hiệu ứng “hố thỏ” (rabbit hole). Khi thường xuyên tiếp xúc với những quan điểm tương đồng hoặc nội dung được khuếch đại, người tiếp nhận dễ hình thành nhận thức phiến diện, thậm chí nhầm tưởng những ý kiến xuất hiện dày đặc trên mạng là quan điểm phổ biến của xã hội.
Đây chính là môi trường thuận lợi để các chủ thể có mục đích thao túng thông tin khai thác AI nhằm tác động đến nhận thức và tâm lý công chúng. Những phương thức đáng chú ý gồm:
Thứ nhất, tự động hóa sản xuất và phát tán thông tin sai lệch. AI tạo sinh cho phép tạo lập nhanh chóng số lượng lớn bài viết, hình ảnh, bình luận và thông điệp với nội dung, ngôn ngữ, sắc thái khác nhau. Khi kết hợp với hệ thống tài khoản tự động, thông tin sai lệch có thể được phát tán lặp lại trên nhiều nền tảng, tạo cảm giác về một vấn đề đang được xã hội đặc biệt quan tâm, dù mức độ quan tâm thực tế có thể thấp hơn nhiều.
Thứ hai, giả mạo hình ảnh, âm thanh và phát ngôn nhằm tạo dựng độ tin cậy giả. Công nghệ Deepfake có thể tạo ra những sản phẩm nghe nhìn mô phỏng khuôn mặt, giọng nói hoặc hành vi của người thật. Khi bị sử dụng để giả mạo phát ngôn của lãnh đạo, cán bộ hoặc người có ảnh hưởng, các nội dung này có nguy cơ gây hiểu lầm, làm sai lệch nhận thức về sự kiện và tác động tiêu cực đến uy tín của cá nhân, tổ chức. Đặc biệt, tính trực quan của hình ảnh và âm thanh khiến công chúng khó phân biệt thật – giả nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng.
Thứ ba, khai thác các sự kiện chính trị – xã hội để dẫn dắt cảm xúc và khuếch đại bất đồng. Những vấn đề được dư luận quan tâm như phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; sắp xếp đơn vị hành chính; thực thi chính sách an sinh xã hội có thể trở thành chất liệu cho hoạt động xuyên tạc, cắt ghép hoặc suy diễn thông tin. Bằng cách lựa chọn chi tiết gây tranh cãi, tách sự kiện khỏi bối cảnh và liên tục khuếch đại những thông điệp mang tính kích động, các chủ thể thao túng có thể làm gia tăng tâm lý hoài nghi, bất bình hoặc chia rẽ trong cộng đồng.
Thứ tư, tạo dựng “ngụy dư luận” thông qua tương tác và đồng thuận giả. Đây là biểu hiện đáng chú ý của thao túng thông tin trong môi trường AI. Bằng việc phối hợp mạng lưới tài khoản ảo, bình luận tự động, lượt chia sẻ và tương tác có tổ chức, một nhóm chủ thể có thể tạo ra ấn tượng rằng quan điểm nhất định đang nhận được sự ủng hộ hoặc phản đối rộng rãi. Sự xuất hiện dày đặc của những thông điệp tương đồng dễ tạo nên hiệu ứng tâm lý đám đông, khiến người tiếp nhận nhầm lẫn giữa mức độ hiển thị trên nền tảng số với mức độ đồng thuận thực chất trong xã hội.
Như vậy, nguy cơ sâu xa không chỉ là sự tồn tại của tin giả, mà là khả năng biến thông tin sai lệch thành biểu hiện dư luận giả, rồi sử dụng chính biểu hiện ấy để tiếp tục chi phối nhận thức xã hội. Khi những nội dung được tạo dựng có chủ đích liên tục xuất hiện, được chia sẻ và tương tác với tần suất lớn, chúng có thể tác động đến cách công chúng đánh giá sự kiện, hình thành thái độ và lựa chọn hành vi. Nếu không được nhận diện, kiểm chứng và xử lý kịp thời, hiện tượng này có nguy cơ làm nhiễu loạn môi trường thông tin, gia tăng bất đồng và ảnh hưởng đến niềm tin xã hội.
Đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, thách thức đặt ra không chỉ là phát hiện, phản bác thông tin sai trái, xuyên tạc, mà còn phải nhận diện được cơ chế tạo dựng và khuếch đại dư luận trên không gian mạng. Điều đó đòi hỏi cách tiếp cận dựa trên bằng chứng, phân biệt rõ ý kiến xã hội thực chất với tương tác nhân tạo, giữa phản biện chính đáng với hoạt động thao túng thông tin có chủ đích; từ đó nâng cao khả năng dự báo, chủ động cung cấp thông tin chính xác và củng cố niềm tin của Nhân dân trong môi trường truyền thông số.
Nguy cơ sâu xa của “ngụy dư luận” không chỉ nằm ở sự lan truyền thông tin sai lệch, mà còn ở khả năng tạo dựng những nhận thức giả về thực trạng xã hội, khiến công chúng nhầm lẫn giữa mức độ khuếch đại trên không gian mạng với ý chí, thái độ thực chất của cộng đồng. Khi khoảng trống thông tin chính thống không được lấp đầy kịp thời, những biểu hiện đồng thuận hoặc phản đối được kiến tạo bằng thuật toán có thể bị lợi dụng để khuếch đại tâm lý hoài nghi, làm xói mòn niềm tin và gia tăng nguy cơ chuyển hóa bất ổn nhận thức thành những hành vi tiêu cực trong đời sống thực tiễn. Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên AI không chỉ đòi hỏi bản lĩnh chính trị và năng lực đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức nắm bắt, phân tích, dự báo và định hướng dư luận xã hội trên cơ sở dữ liệu xác thực, luận cứ khoa học và năng lực làm chủ công nghệ. Chủ động nhận diện “ngụy dư luận”, phân biệt tiếng nói thực chất của Nhân dân với những biểu hiện dư luận bị thao túng, đồng thời giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh từ thực tiễn chính là nền tảng để củng cố niềm tin xã hội, tăng cường đồng thuận và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong không gian số.
Định hướng dư luận xã hội trước sự bùng nổ của AI cần dựa trên ba trụ cột và năm phương thức tác động linh hoạt, nhằm nâng cao nhận thức, củng cố đồng thuận xã hội, chủ động đấu tranh với thông tin sai lệch và kiến tạo “sức đề kháng số”, được làm rõ trong Kỳ II: Kiến tạo “sức đề kháng số” và những trụ cột định hướng.
Nguyễn Thị Thùy Nhung/Khoa Kinh tế – xã hội và Môi trường, Học viện chính trị khu vực II.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng cộng sản Việt Nam, 2026, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự Thật, Hà Nội, t.1 + t.2.
2. Vũ Văn Hiền (2020), Một số luận cứ phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, chống phá Đại hội XIII của Đảng, Nxb. Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội, t.1.